Зайнаб қорни тўйгач, ширин уйқуга кетган йўргакдаги чақалоғини бағрига босганча ётоқхонасининг деразаси ёнига келиб, ташқарига назар ташлади. Кундузлари кўп қаватли уйнинг ойнасидан олис-олисларга боқиш, қаторлашиб турган кўп қаватли уйлар, йўллар, узоқ-узоқлардан кўзга яққол ташланаётган далалар унга алоҳида завқ бағишлар, қалбига қандайдир сокинлик зилол сувдек оқиб кириб, борлиғини яшнатиб юборарди. Ҳозир эса тун. Аскарлардек тизилиб турган бетон устунларга ўрнатилган тунги чироқлар бир-бири билан пойга ўйнагандек атрофга ёруғлик таратади. Кўчада одамлар сийраклашган. Бу топда зарур иши бўлганлар кўчага чиқмаса, ҳамма оиласи даврасида ё овқатланиб ёки телевизор кўрибми, телефон титкилабми ўтирган бўлади.

Зайнаб кўчадан кўзини узиб, қучоғидаги гўдакка меҳр билан тикилди. Бугун унинг туғилганига 20 кун бўлди. Эр-хотин бу жажжи вужудни қанчалик орзиқиб кутишганди-я. Гўдакнинг бир ғингшиб қўйиши Зайнабни сергаклантирди, уни совуқ қотиб қолган, дея хаёл қилиб, болалар кровати ёнига борди-да, у ердаги иссиқ адёлни олиб, Ойшанинг орқа тарафини ўраб, икки тарафини ўзининг бағрига тортди.

“Фотиҳ бунча ҳаяллаб қолди”, деб ўйлади ҳавотирланиб яна дераза олдига бораркан. Турмуш ўртоғи болалар таглигини олиб келиш учун дўконга чиқиб кетганига кўп вақт бўлмаганди. Лекин бу фурсат келинчак учун жуда узоқ туюлиб кетди. Қайнонасини кеча зўрлаб қайнагачисининг қишлоқдаги уйига жўнатиб юборганди. Аслида қайнонаси ёмон аёл эмас, фақат ҳадеб неварасини қўлидан қўймаслиги, бола парвариши бўйича турли туркона маслаҳатлар беравериши Зайнабнинг ғашига тегарди. Тўғри-да, ҳозир тиббиёт ривожланган бўлса, бир пайтлардаги, яъни “ёввойи”лар давридаги исм-расимларнинг нима кераги бор, болага инфекция юқиб қолса нима бўлади. Бундан ҳам бурун у чақалоғини қайнонасидан қизғанаётганди. У кетганидан кейин эркин нафас олди.

Бир пайт кўзи пастда, деразасининг рўпарасида турган итга тушди. Бу эгасиз итнинг ўзларининг ҳудудида пайдо бўлиб қолганича анча бўлган, кўчадан насибасини териб еб юрарди. Зайнаб ҳам қайнонасининг қистови билан тез-тез унга қолган-қутган овқатлардан олиб тушиб бериб турарди. Шу сабабли бўлса керак ит Зайнабни кўрганида, думини ликиллатганча унинг яқинига келиб, эркалана бошларди. Келинчак эса унга рўйхуш бермас, тўғрироғи, итни ёқтирмас, уни кимдир биров олиб кетишини ёки бирор тасодиф бўлиб йўқолиб қолишини жуда-жуда истарди. Лекин ит ҳамон улар яшайдиган кўп қаватли уйнинг атрофида дайдиб юрарди. Бугун ҳам унинг икки кўзи юқоридаги қаватдаги ойнада эди. Бир пайт ит тумшуғини осмонга чўзганча бирданига қаттиқ увуллай бошлади. Зайнабнинг юраги орқасига тортиб кетди. Бувиси айтарди, итнинг увуллаши яхшилик аломати эмас. Зайнаб худди биров чақалоғига бирор ёмонлик қиладигандек, уни қучоғига маҳкам босди. “Увулламай ўл, ўз бошингни ўзинг егин ит бўлмай. Мен тағин унга овқат бериб юрибман-а. Деразамнинг тегига келиб ёмонлик тилаяпти”.

Қолган воқеалар бир зумда содир бўлди. Алланима қаттиқ гурсиллаб, ер силкина бошлади. Бу ҳақиқий даҳшатнинг ўзгинаси эди. Кўп қаватли уйдан кўчага қочиб чиқиш иложсиз. Нажот йўқ. Шу тобда мияси яшин тезлигида ишлаб кетди. Бувиси, зилзила бўлганида уйнинг бурчагина бориб туриш керак, дерди. Зайнабнинг бахтига уйнинг бурчаги яқин жойда эди. Икки ҳатлашда етиб олди ва бирдан уй гурсиллаб қулаб, гўёки барча хоналарни ер қаърига тортиб кетгандек бўлди.

Зайнаб нима бўлганини англолмай ҳам қолди. Бир неча дақиқа олдин шундоққина яқинида турган икки кишилик кровати, бошқа жиҳозлар, ошхона, қўшимча хоналар бир зумда кўз олдидан ғойиб бўлиб, ўзини қоронғилик бағрида кўрди. Келинчакни борлиғи қаттиққўрқув оғушида қолди, бақирай деса товуши чиқмайди. Боласини янада маҳкамроқ бағрига босди. Бироздан сўнг чирт юмган кўзларини аста очди ва қоронғиликдан бошқа ҳеч нарсани кўрмади. Анчадан кейин кўзлари қоронғиликка ўрганиб, атрофга аланглади. У ўтириб қолган бурчаккина келинчакнинг нажоткорига айланганди. Бетон плиталар, эшиклар, яна алланималар бир-бирига қоришиб қулаганча, ёруғлик салтанатини бу зулматли дунёдан узиб қўйганди. Тўрт тараф гўёки мустаҳкам темир қалъага айланганча ёш келинчак ва унинг гўдагини асирликка олганди. Фақат салкам икки метрни ташкил этадиган бу коваккина Зайнабнинг нажоткорига айланганди.

Қулоғига кимларнингдир бақир-чақири, қандайдир товушлар элас-элас чалинди. Неча соат бор овози билан бақириб, одамларни ёрдамга чақирди, эслолмайди, лекин унинг товушини совуқ ва ҳиссиз бетон плиталар ютиб юбораверди. Охири ҳолдан тойди, товуши бўғилиб қолди. Энди нима бўлади? Ноиложликда қолган Зайнабнинг калласида шу фикр тинмай чарҳпалакдек айланарди. Бу ердан чиқиб кетишнинг сира иложи йўқ. Фақат бахтли тасодифгина уни бу зулматдан олиб чиқиб кета олади. Лекин келинчакка бу ҳам тасалли беролмасди, чунки у жуда катта юкнинг остида қолганди. Камига уй қулаганида атрофга таралган чанг, шағалга аралаштирилган цемент ва пишган ғиштнинг уқаланиб кетганидагидан кейинги ҳидидан кўнгли беҳузур бўла бошлади.

Дастлабига у қимирлашга ҳам қўрқди. Сал қимирласа бетонлар ҳаракатга келиб босиб қўядигандек туюлаверарди. Анчадан кейин ён-берини назардан ўтказди. Тагида юмшоқ гиламнинг бир бўлагини кўриб қувониб кетди. Ҳалҳолда бетонда ўтиргандан кўра сал бўлса-да, фойда беради. Афсуски, унга бундан бошқа ёрдам берадиган бирорта бошқа жиҳоз йўқ эди. Қаттиқ безовталанаётган чақалоқни овутиш учун қўлларида тебратаркан, ўзини-ўзи койиди: “Шу ит бечора мени бу фалокатдан огоҳлантириш учун келган экан, мен аҳмоқ уни бекорга қарғаган эканман”. У шу топда ҳайвонларга меҳр кўрсатиш кераклигини ниҳоят тушуниб етганди.

– Турмуш ўртоғим билан яхши еб-ичмай, қайнонам шўрликнинг касалини даволатишга ҳам пулни қизғаниб, қайниопам қийналиб қолиб, пул сўраб келганида ҳам бир чақа бермасдан, бирор жойга бориб, ўйнаб-кулмай, шунча мол-дунё йиғдик, жиҳозлар олдик ва бу билан фахрландик, – дея ўзига-ўзи гапира бошлади. – Мана, оқибатда нима бўлди, пул, мол-дунё қўлнинг кири, деганларидек, бир зумда йўқ бўлиб кетди. Буларнинг ҳеч бири бизни бу фалокатдан сақлаб қололмади, бир сонияда йўқ бўлиб кетди.

У шу топда яна бир нарсани – мол-дунё бевафолигини, бу дунёда фақат одамларга қилинган яхшиликлар, эҳсонлар қолишини тушуниб етганди. Орадан бир соатми, икки соатми вақт ўтди, танасидаги қалтироқ аста-секин босилгач, тинимсиз безовталанаётган чақалоғи ҳам енгил тин олиб, уйқуга кетди. Шунда у ўзидаги кайфият чақалоғига ўтаётганини тушунгандек бўлди. “Қайнонам бекорга айтмаган экан, кайфиятингизни яхши қилинг, асабингизни бузманг, бу болага таъсир қилади, деб. Мен аҳмоқ бўлмасам, шунча фарзанд ўстирган қайнонамнинг гапини эскилик сарқити, дейманми”.

Соат миллари, Зайнабнинг эса миясидаги фикрлар тинмай айланарди. Ўтаётган вақт ичида у бир лаҳза ҳам фикрлашдан, ҳаёт ҳақида мушоҳа қилишдан тўхтамади. Авваллари уйида ҳаттоки бир соатга ток ўчиб қолса, фиғони фалакка чиқиб, электр таъминоти ходимларини айблашдан бўшамасди. Энди эса кундуз куннинг ёруғи, қуёшнинг чарақлаб туриши нақадар катта бахт эканини англади. Одамзод бошига бирорта иш тушмаганича олдида турган неъматларнинг қадрига ҳеч қачон етмас экан. Чақалоқ уйғониб, яна йиғлашга тушди. Она унга кўксини тутди. Бошига не савдолар тушганидан бехабар гўдак иссиққина сутни қултиллатиб юта бошлади.

Зайнабнинг олдида яна катта бир муаммо турарди, бу сут ҳам кўпга етмайди. Ўзи-ку, очликка чидар, лекин гўдагига нима беради, унинг чақалоқнинг муштидек ҳам келмайдиган ошқозонини қандай тўйдиради? Мана шу нарсани ўйлагани сайин унинг азоби орта борарди. Бунинг устига бетонлар тўрт тарафдан совуқ пуркаб, унинг матонатию бардошини синамоқчи бўлгандек, борлиғини чирмаб борарди. Совуқ кунда иссиқ чой ичса, одамнинг ичига илиқлик югуради, бироз бўлса-да, исийди. Иссиқ хоналар, иссиқ чойларнинг қадри энди билинди. Совуқдан Зайнабнинг ич-ичигача қалтироқ кирди. Боласини бағрига олиб, унинг каттароққина адёлига ўранди. Анчадан кейин баданига сал илиқ югургандек бўлди. Боласи таомланганидан кейин унинг ичи илдираб кетди. Қанийди, ҳеч бўлмаса бир бурда нон бўлсайди… Кўз олдига чиқиндига ташлаб юборган қанчадан-қанча нон бурдалари, қолдиқ таомлар келди. Ҳозир шулар бўлганида кўзига суртиб еган бўларди. Исрофгарчиликларнинг жазосимикин- а бу?

Орадан неча кун ўтди, бирми-иккими… Зайнаб бунинг ҳисобини билмасди. Энди қорнининг очгани ҳам сезилмасди. Фақат қаттиқ чанқади. Кўз олдига сувга ўрнатилган жўмракдан оқиб ётган оби ҳаёт келди. Қанчалик зилол эди у сув. Лекин бу сувнинг таъми яхши эмас, деб эрига дўкондаги баклашкаларга солинган сувдан олиб келтиртириб, шундан ишлатарди. Кир кийимларни ювганида уни чайиш учун ваннадаги сувни соатлаб очиб қўяр, қайнонасининг тежамкорлик ҳақидаги гаплари у қулоғидан кириб, бу қулоғидан чиқиб кетарди. Бир пайт оёқ тарафидаги бетон плитанинг четидан нимадир чакиллаб тома бошлади. Энгашганча у томонга сурилиб бориб, қўлини тутди: сув! Кўзлари чарақлаб очилиб кетди. Ташқарида ёмғир ёғаётган бўлса керак, қум, цемент аралаш лойқаланган сув ингичка ипдек чўзилиб тушарди. Ҳовучига сув тўлар-тўлмас, лойқалигига ҳам қарамай ютоқиб симирди.Кейин чақалоғининг оғзига тутди. Гўдак тамшаниб ютинди. Бу, икки жон учун дунёдаги барча неъматлар ичида энг азизи эди.

У сувга яна қўлини чўзди. Ниҳоят, чанқоғи қонди. Сув ҳам тўхтади. Ҳар доим югурадиган вақт бу ерда йилга тенг бўлиб ўтаётгандек эди. Ҳам совуқ, ҳам очлик, ҳам сувсизлик тобора ўз забтига олаётган эди. Балки бир, балки икки кундир,етарли таомланмаган гўдакнинг ҳам очликдан силласи қуриб, ҳаттоки йиғлашга ҳам мажоли қолмаганди. Нима қилиш керак? Боласи ўлиб қолса-я? Зайнабнинг юраги қинидан чиқиб кетгудек бўлиб тепди, худди у ҳозир абадий уйқуга кетадигандек, маҳкам бағрига босди.

Онани фарзанди учун ҳамма нарсага қодир дейишса, ҳеч иккиланмай ишонаверинг. Шу топда боласи учун ҳаттоки жонини беришга ҳам тайёр бўлиб турган Зайнабнинг хаёлига бир нарса келди-ю, қувончдан қичқириб юборди. Яқинда бир фильм кўрганди. Бир гуруҳ одамлар душмандан қочиб, ўрмонларга, қишлоқларга боришади. Ҳаммаси оч-наҳор. Қўлида чақалоғи бор бир аёл ҳам улар билан бирга эди. Чақалоғи очликдан тинимсиз йиғлайверганидан кейин она шартта бармоғи учининг бироз жойини кесиб ташлаб, бармоқни чақалоқнинг оғзига солади. Зайнаб учун ҳам бу охирги нажот эди. Бармоғидан бирини қаттиқ тишлаганди, у ердан қон оқа бошлади. Бармоқни йиғлаётган гўдакнинг оғзига солди. Бу жуда азобли ва оғриқли ҳолат эди. Бола тинчланиб, бироздан кейин уйқуга кетди…

Зайнаб карахт бўлиб ётар, узоқ-узоқлардан келаётган қандайдир шовқинлар қулоғига элас-элас чалинар, лекин бу нима эканлигини у англаб етадиган ҳолатда эмасди. Бир пайт у ётган жойга ёруғлик тушди. Кимнингдир “тирик жон борми?”, дея қаттиқ овозда сўрагани эшитилди. “Биз бу ердамиз”. Эшитилар-эшитилмас айтилган бу гап кутилган жойга етиб бормади. Яна чақалоғи йиғлай бошлади.
– Ие, бу ерда чақалоқ бор экан, қани бир ҳаракат қилайлик
– Аста-секин силжитамиз.
– Жуда эҳтиёт бўлинглар!

Бу каби гаплар Зайнабнинг қулоғига узоқлардан эшитиларди. Бир пайт улар ётган жойга каттагина тешик очилди ва у ердан бақувват бир қўл сирғалиб кирди: “Болани узатинг”. Қутқарувчилар аввал болани, кейин онани у ердан чиқариб олишди. Шифокорлар тезда ёрдам кўрсата бошлашди. Зайнаб кўзини очганида кўрган биринчи нарсаси тепасида кўзларини мўлтиллатиб турган ит бўлди. У ингиллаганча келинчакни юзларини ялашга тушди. Зайнаб ҳолсиз қўлларини кўтариб, итнинг бошини силади.
– Шу ит ҳеч олдимиздан кетмади-да, – деди қидирувчилардан бири. – Сизни топмагунимизгача қўймади. Фақат шу ерда айланиб, ерни кавлайверди…

Жамила АРСЛОНОВА.